سالمونلا یکی از عمده‌ترین باکتری های عامل مسمومیت‌های غذایی است. باکتری این بیماری می‌تواند به صورت فعال در بدن دام و همچنین انسان زندگی کند. باکتری سالمونلا در روده حیواناتی مانند خوک و ماکیان یافت می‌شود و از طریق مدفوع گسترش پیدا می‌کند.

اگر مدفوع به آب‌های آبیاری محصولات کشاورزی ریخته شود، باکتری می‌تواند خودش را به محصولات کشاورزی رسانده و آن‌ها را نیز آلوده کند. مرغ خام برخی اوقات توسط این باکتری آلوده می‌شود. زمانی که مرغ خام آلوده به باکتری را در خانه برش دهید، دست‌های شما، چاقو و هر جایی که مرغ در تماس با آن بوده باشد، آلوده به باکتری می‌شود و این باکتری می‌تواند سرتاسر خانه شما را آلوده کند.

سالمونلا در کدام گروه باکتریها قرار دارد؟

سالمونلا یک باسیل (باکتری میله ای) گرم منفی متحرک (به‌جز گالیناروم و پولوروم) بوده و از شاخه پروتئوباکتریا و خانواده انتروباکتریاسه می‌باشد. این باکتری دارای کپسول و پیلی می باشد و به عنوان انگل اجباری روده حیوانات شناخته می شود. سالمونلا برای اولین بار در تخم‌مرغ و جوجه‌ها دیده شد. این باکتری می‌تواند به هنگام تخم‌گذاری از بدن حیوان به داخل تخم یا بعد از تشکیل تخم، وارد پوسته آن شود. در حدود ۲۳۰۰ نوع باکتری سالمونلا تا کنون کشف و ثبت شده‌اند. مهم‌ترین دسته‌بندی که از سالمونلا وجود دارد مربوط به سه دسته زیر است:

  • سالمونلا تیفی
  • سالمونلا کلراسوییس
  • سالمونلا انتریتیدیس

این باکتری مقاومت زیادی در برابر گرما و همچنین عوامل فیزیکی و شیمیایی دارد. محل اصلی که باکتری سالمونلا در سیستم گوارشی آن را درگیر می‌کند، سلول‌های اپیتلیوم مخاط روده است. این باکتری وارد واکوئل و همچنین اتصالات بین سلولی (tight junction) می‌شود. باکتری‌ها در محلی که وارد شده‌اند شروع به تکثیر می‌کنند.

آنچه که باکتری سالمونلا را خطرناک‌تر می‌کند توانایی عبور آن از میان لامینا پروپریا می باشد. با این عبور، خون فرد مبتلا به سالمونلا آلوده شده و باعث تشدید علائم به شکل یک بیماری عفونی می‌شود. مهم‌ترین بیماری که باکتری سالمونلا عامل آن است، تب حصبه می باشد. این بیماری هم اکنون در ۷۲ کشور ریشه کن شده که ایران هم یکی از آن‌ها است.

باکتری سالمونلا در سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۰۸ بیرون از جو تکثیر شده و آشکار شد که قدرت آن‌ها بین ۳ تا ۷ برابر نسبت به هم‌خانواده‌های زمینی، قوی‌تر شده است.

تمامی سالمونلاهای بیماریزا برای انسان و حیوانات در جنس سالمونلا، گونه انتریکا و زیرگونه انتریکا تقسیم‌بندی می‌شوند. در آزمایشگاه‌های بالینی به‌وسیله آنتی‌ژن o سالمونلاها به سروگروپ‌های A (سالمونلا پاراتیفی A)،B (سالمونلا پاراتیفی B)،C1 (سالمونلا کلراسوئیس)، C2،D (سالمونلا تیفی) و E تقسیم‌بندی می‌شوند.

عوامل موثر در بیماری زایی سالمونلا

مهم‌ترین ابزار بیماریزایی سالمونلا توانایی تهاجم به بافت و قدرت زنده ماندن درون ماكروفاژها می‌باشد. آنتی‌ژن Vi، كپسولی است كه عامل محافظت سالمونلا در برابر فاگوسیتوز است. همان ابتدا كه سالمونلاتیفی فاگوسیت می‌گردد، از ایجاد رادیکال‌های آزاد اكسیداتیو و متعاقباً از كشته شدن درون فاگوزوم جلوگیری می‌کند. این آنتی‌ژن در سالمونلا تیفی، پاراتیفی C و دوبلین یافت شده و در سیتروباکتر فروندی نیز این آنتی‌ژن وجود دارد. آنتی‌ژن Vi مانع آگلوتیناسیون آنتی‌ژن o می‌گردد. مقاومت آن نسبت به آنتی‌ژن o در مقابل حرارت، اسید و فنل کمتر است. آنتی‌بادی ضد آن دیرترین آنتی‌بادی است که تولید می‌شود اما سریع حذف می‌گردد، بعلاوه سالمونلا دارای لیپوپلی‌ساكارید اندوتوكسیك نیز بوده كه در بیماران مبتلا به باكتریمی عامل شوک سپتیک می باشد.

سالمونلاهای مولد انتریت حداقل دو انتروتوكسین تولید می‌کنند كه سبب اغلب تظاهرات بالینی انتریت هستند. اولی پروتئین كوچكی (۳۰–۲۵ کیلودالتون) است كه به گانگلیوزید GM1 متصل شده و سبب افزایش cAMP می‌گردد. به‌نظر می‌رسد هم پروتئین كیناز C و هم پروستاگلاندین E2 در این امر دخالت دارند. دومی انتروتوكسین بزرگی است (حدود ۱۰۰ کیلودالتون) که هیچ شباهتی از نظر ساختمان و مكانیسم عمل با اولی ندارد.

سویه‌های مولد انتروتوكسین، بیشتر و وسیع‌تر از سویه‌های فاقد انتروتوكسین به دیواره‌ی روده حمله می‌کنند. بین دو سوم تا سه چهارم سویه‌های سالمونلای جداشده از بیماران مبتلا به انتریت، انتروتوكسین تولید می‌ کنند. از دیگر ویژگی‌های آنتی‌ژنیک و فاکتورهای ویرولانس سالمونلاها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: پیلی تیپ III ,II ,I و LPF.

AgH در این باکتری diphasic (دوفازی) است. فاز یک با حروف الفبای کوچک انگلیسی (a تا z) و فاز دو با عدد نشان داده می‌شود. فاز یک اختصاصی و فاز ۲ غیراختصاصی است. AgH در تمام سالمونلاها به غیر از سالمونلا گالیناروم و سالمونلا پولوروم دیده می‌شود.

غذاهای مستعد حضور باکتری سالمونلا

به طور بالقوه هر نوشیدنی و خوردنی خامی که از حیوانات به دست آمده باشد می‌تواند آلوده به سالمونلا باشد. این محصول می‌تواند گوشت، فراورده‌های لبنی غیرپاستوریزه همانند شیر، پنیر و غذاهایی مانند مرغ و غذاهای دریایی باشد. همچنین باید بدانید که میوه، سبزیجات و همچنین دانه‌ها نیز ممکن است آلوده به باکتری سالمونلا شوند. در سال‌های اخیر گزارش‌های متعددی در مورد ابتلا به سالمونلا ازطریق خوردن پسته، کره بادام‌زمینی، خیار و جوانه‌های گندم و یونجه منتشر شده است.

آیا غذای آلوده به سالمونلا به راحتی قابل تشخیص است؟

شما نمی‌توانید باکتری سالمونلا را با چشم غیرمسلح و نگاه کردن به ظاهر غذا تشخیص دهید. با این وجود اگر نگران ابتلا به سالمونلا هستید باید از مصرف غذاهای خام و آنهایی که از سلامتشان مطمئن نیستید خودداری کنید.

حیوانات ناقل سالمونلا

لاک‌پشت، قورباغه، مارمولک‌ها و دیگر خزندگان مناسب‌ترین حاملان این باکتری در بدن خود هستند. از آنجایی که باکتری توسط مدفوع گسترش پیدا می‌کند دستان شما یا خانه زمانی که با مدفوع این حیوانات در تماس باشد، دچار آلودگی می‌شوند.

همچنین ماکیانی که در خانه نگهداری می‌شوند ممکن است از عوامل مختلف دچار باکتری شوند. نکته قابل توجه این است که باکتری سالمونلا هیچ علائمی در بدن حیوانات ایجاد نمی‌کند و نشانه‌های ظاهری روی حیوان مبتلا به آن وجود ندارد. به همین دلیل در برخورد با این حیوانات محتاطانه عمل کنید. زمانی که دست به آن‌ها یا مدفوعشان زده باشید، در سریع‌ترین زمان دستان خود را شستشو و ضد عفونی نمایید. همچنین اجازه ندهید که ماکیان یا هر حیوان خانگی در محل زندگی شما و داخل آشپزخانه قدم بگذارد.

این باکتری همچنین می‌تواند حیوانات خانگی مانند گربه و سگ را بیمار کند، درنتیجه از دادن غذاهای به ظاهر آلوده به آن‌ها خودداری کنید.

علائم مسمومیت با سالمونلا

سالمونلا می‌تواند رفتاری مشابه با بدن حیوانات در بدن انسان نیز داشته باشد و به عنوان یک ناقل بیماری فقط در روده و دستگاه گوارشی حمل شده و باعث بیماری و مسمومیت نشود. اما در کل علائمی مانند تهوع، اسهال، استفراغ و گاهی تب از خود نشان می‌دهد.

علائم دیگری مانند سردرد، گرفتگی عضلات شکمی و از دست دادن اشتها نیز در اثر این بیماری وجود دارند. این علائم معمولاً بعد از ۱۲ تا ۷۲ ساعت از ورود باکتری به بدن، خود را نشان می‌دهد و معمولاً ۴ تا ۷ روز طول می‌کشد. با این وجود، ممکن است که تا چند ماه، روده و دستگاه گوارشی عملکردی به شکل قبل نداشته باشند. در موارد نادری نیز این باکتری می‌تواند باعث آرتریت شود.

تشخیص آزمایشگاهی

بهترین نمونه برای تشخیص تب انتریت و سپتی‌سمی در هفته اول نمونه‌ی خون است و نمونه ادرار از هفته دوم مثبت است. انجام کشت مغز استخوان نیز ممکن است مفید باشد. در تب انتریت در هفته‌های سوم و چهارم کشت مدفوع مثبت است ولی در انترکولیت کشت مدفوع از هفته اول مثبت است.

نکات مهم در تست ویدال:

  • در تست ویدال اگلوتینین‌های سرمی در هفته دوم و سوم به بالاترین مقدار بعد از عفونت سالمونلائی می‌رسد. در تست‌های سرولوژی حداقل بایستی دو نمونه سرمی در طی ۷ تا ۱۰ روز گرفته شود.
  • توالی ظهور آنتی‌بادی در تب روده‌ای عبارت است از: دیرتر O>H>Vi سریع‌تر
  • توالی سرعت حذف آنتی‌بادی در تب روده‌ای عبارت است از: دیرتر Vi>O>H سریع‌تر
  • در افرادی که قبلاً دچار بیماری تب روده‌ای، تیفوئید یا پاراتیفوئید نشده‌اند و یا واکسن آن را دریافت نکرده‌اند، به جهت آن که تیتر آنتی‌بادی ضد o سریع‌تر از آنتی‌بادی ضد H بالا می‌رود. بنابراین تیتر بالا یا افزایشی آنتی‌بادی ضد o به‌تنهایی ارزش تشخیصی دارد.
  • در افرادی که قبلاً واکسن دریافت نموده‌اند یا به تیفوئید، پاراتیفوئید دچار شده‌اند، آنتی‌بادی ضد o پس از ۶ ماه از بین رفته، ولی آنتی‌بادی ضد H ممکن است تا چند سال پایدار بماند، لذا بالا بودن تیتر آنتی‌بادی ضد H و پایین بودن یا فقدان آنتی‌بادی ضد o دلیل بر واکسیناسیون یا ابتلای قبلی به بیماری است.
  • در اشخاصی که واکسن پلی‌والان سالمونلا را دریافت نموده‌اند، تیتر آنتی‌بادی ضد H هر سه نوع سالمونلا موجود در واکسن T.A.B (تیفی، پاراتیفی A و پاراتیفی B) بالا رفته، ولی در صورت ابتلای قبلی به بیماری، تیتر یک نوع از آن‌ها بالا می‌رود.
    • با توجه به مطالب بالا، آگلوتیناسیون سرم با آنتی‌ژن H به‌تنهایی فاقد ارزش تشخیصی است.
    • چنانچه تیتر آنتی‌بادی بیمار در برابر آنتی‌ژن o (سوماتیک) ۱:۸۰ و در برابر آنتی‌ژن H 1:40 باشد بیمار مشکوک بوده و در صورت افزایش هر یک از تیترها با توجه به علائم بالینی بیماری تیفوئید یا پاراتیفوئید محرز می‌گردد.

تیتر بالای ۱:۳۲۰ علیه آنتی‌ژن O و بالای ۱:۶۴۰ علیه آنتی‌ژن H مثبت گزارش می‌گردد. تست جایگزین برای تست ویدال آنزیم ایمنواسی (EIA) است. نتایج تست ویدال برای تشخیص قطعی تب تیفوئید مناسب نیست و تنها در مناطقی از دنیا که کشت خون امکان‌پذیر نیست می‌تواند مفید باشد.

تست های فوق در آزمایشگاه دکتر حیدری شهریار انجام می شود.


پیشنهاد می شود از فیلم آموزش تشخیص انتروباکتریاسه دیدن کنید

درمان سالمونلا

درمان عمومی سالمونلا به صورت خانگی و خود به خودی است. باکتری مانند دیگر مسمومیت‌ها از بدن انسان با مدفوع و اسهال دفع می‌شود. لذا لازم است که مایعات و آب فراوان در هنگام مسمومیت میل شود. با این وجود اگر احتمال دادید که از غذای آلوده به این باکتری تغذیه کرده اید، بهتر است با پزشک خود تماس بگیرید و به او اطلاع دهید. در موارد نادری سالمونلا وارد خون شده و منجر به عفونت‌های شدید و حاد می‌شود که نتایج جدی‌تر و حادتری به نسبت مسمومیت ایجاد می‌کند. در صورت وجود علائم زیر حتماً به کمک‌های پزشکی نیاز دارید:

  • بیماری بعد از ۷ روز دوباره شدت پیدا کند
  • اسهال شدید یا خونی داشته باشید
  • تب شما بیش از یک روز بالای ۳۸.۵ درجه سانتی‌گراد باشد

همچنین در صورتی که دارای بیماری ضعف سیستم ایمنی بدن یا دارای سنین بالای ۶۵ سال باشید، حتماً باید با پزشک در تماس باشید. چرا که بیماری ممکن است علائمی حادتر در شما پدیدار سازد. کودکان زیر ۵ سال نیز از دیگر افرادی هستند که عفونت سالمونلا می‌تواند خطرات جدی برای آن‌ها به بار بیاورد. برای درمان، این افراد نیاز به داروهای آنتی بیوتیک دارند و احتمالاً برای چند روز در بیمارستان بستری و تحت نظر باشند.

مقاومت چند دارویی که در بین باکتری‌های روده‌ای انتقال می‌یابد، در عفونت‌های سالمونلا مشکل‌ساز است، لذا تست‌ آنتی‌بیوگرام برای انتخاب آنتی‌بیوتیک مؤثر ضروری است. درمان اغلب با آمپی‌سیلین، تری‌متوپریم، سولفومتاکسازول و سفالوسپورین‌های نسل سوم صورت می‌گیرد.

آیا احتمال مرگ با سالمونلا وجود دارد؟

سالمونلا به ندرت کشنده است. اما زمانی که باکتری خودش را به جریان خون بدن وارد کند، خطرناک می‌شود. در این مورد کسانی که دارای سیستم ایمنی ضعیف بر اثر بیماری‌هایی مانند ایدز و سرطان هستند یا در گروه افراد مسن یا نوزاد قرار دارند، دچار مشکلات حاد می‌شوند.

جلوگیری از ابتلا به سالمونلا

شما می‌توانید از خودتان به روش‌های گوناگونی محافظت کنید از جمله:

  • با پختن گوشت حیوانات، مرغ و همچنین آب‌پز کردن تخم‌مرغ این باکتری از بین می‌رود.
  • از خوردن غذاهایی که به صورت غیرپاستوریزه هستند، خودداری کنید.
  • زمانی که کار شما با گوشت مرغ یا حیوانات به پایان رسید، تخته برش، چاقو و دیگر وسایلی که آلوده به خون و گوشت حیوانات شده‌اند را کاملاً شسته و ضدعفونی کنید.
  • اجازه ندهید گوشت یا مرغ با مواد غذایی که نیازی به پخت ندارند همانند کاهو، گوجه‌فرنگی و دیگر مواد تشکیل دهنده سالاد تماس داشته باشد. چرا که در صورت انتقال باکتری، شما آن را به صورت خام، در مواد غذایی گیاهی موجود در سالاد خواهید خورد.

این باکتری در دمای اتاق، رشد چند برابر سریع‌تر دارد. لذا نباید غذا بیش از دو ساعت در بیرون از یخچال نگهداری شود.

انتقال سالمونلا از آب آشامیدنی

بله، در صورتی که شما آب آلوده شده به این باکتری را بخورید، بیمار خواهید شد. به عنوان مثال، اگر سیستم فاضلاب شما نشتی به داخل سیستم آبیاری چاه داشته باشد، با خوردن آب چاه (در صورتی که مدفوع آلوده به سالمونلا داشته باشد)، به این بیماری مبتلا می شوید. همچنین آب‌های خارج شده از ناحیه‌های کشاورزی می‌توانند آب آشامیدنی را آلوده کنند.

سرایت پذیری سالمونلا

بله. سالمونلا به مانند دیگر بیماری‌های عفونی از فردی به فرد دیگر می‌تواند منتقل شود. در صورتی که فرد مبتلا، بهداشت فردی مناسبی نداشته باشد، می‌تواند در تماس با افراد دیگر و همچنین وسایل خانه، این باکتری را گسترش دهد و افراد بیشتری را آلوده سازد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.